Przejdź do głównej treści

Tatra Art – autorskie koszulki z Tatrami i sztuką Podhala

MADE IN POLAND

polski zł
Otwórz wyszukiwarkę
Szukaj
Zamknij wyszukiwarkę Wyczyść Szukaj
Produkty w koszyku: 0. Zobacz szczegóły
Twój koszyk jest pusty

Rzeczpospolita Zakopiańska 1918. Kiedy Zakopane miało własnego prezydenta i odzyskało wolność przed 11 listopada.

Zanim Polska oficjalnie świętowała odzyskanie niepodległości, pod Giewontem istniała już polska władza. Miała swojego prezydenta, wojsko, administrację i niezwykłą historię. Prezydentem został pisarz Stefan Żeromski, a całe przedsięwzięcie przeszło do historii jako Rzeczpospolita Zakopiańska. Trwało zaledwie kilkanaście dni, ale wydarzenia jesieni 1918 roku należą do najbardziej fascynujących kart historii Podhala.

Rzeczpospolita Zakopiańska 1918. Kiedy Zakopane miało własnego prezydenta i odzyskało wolność przed 11 listopada.

Rzeczpospolita Zakopiańska 1918. Kiedy Zakopane miało własnego prezydenta i odzyskało wolność przed 11 listopada

Zanim Polska oficjalnie świętowała odzyskanie niepodległości, pod Giewontem istniała już polska władza. Miała swojego prezydenta, wojsko, administrację i niezwykłą historię. Prezydentem został pisarz Stefan Żeromski, a całe przedsięwzięcie przeszło do historii jako Rzeczpospolita Zakopiańska. Trwało zaledwie kilkanaście dni, ale wydarzenia jesieni 1918 roku należą do najbardziej fascynujących kart historii Podhala.

Zakopane, które chciało być Polską

Jest październik 1918 roku. Europa wyczerpana jest czterema latami wielkiej wojny. Monarchia austro-węgierska rozpada się na oczach świata. Polska wciąż nie istnieje na mapie jako niepodległe państwo.

A w Zakopanem, niewielkiej miejscowości u stóp Tatr, dojrzewa pomysł, żeby nie czekać, aż ktoś przyniesie wolność z Krakowa czy Warszawy.

Dzisiejsza zimowa stolica Polski jest wtedy miejscem wyjątkowym. Przyjeżdżają tutaj pisarze, artyści, politycy, naukowcy i działacze niepodległościowi. Pod Tatrami spotykają się ludzie, którzy poza Zakopanem często reprezentują zupełnie odmienne środowiska i poglądy.

To tutaj bywali Józef Piłsudski, Jan Kasprowicz, Stefan Żeromski i wielu innych twórców polskiej kultury.

Zakopane stało się jednym z miejsc, w których marzenie o niepodległej Polsce powoli zamieniało się w konkretne działania.

13 października 1918 roku – zakopiańczycy ogłaszają, że są Polakami wolnego państwa

Rzeczpospolita Zakopiańska przysięga na zakopiańskim rynku

W niedzielę 13 października, na wezwanie naczelnika gminy Wincentego Repecia, w sali zakopiańskiego „Sokoła” zebrało się około 200 mieszkańców.

Byli wśród nich przedstawiciele miejscowej inteligencji, działacze polityczni i społeczni, a także reprezentanci górali.

Zgromadzeni przyjęli rezolucję, w której uznali się za obywateli wolnej, niepodległej i zjednoczonej Polski.

To było niezwykłe wydarzenie. Monarchia austro-węgierska formalnie jeszcze istniała, a w Zakopanem publicznie ogłoszono już wierność przyszłemu polskiemu państwu.

Powołano Organizację Narodową, która miała przygotować przejęcie władzy i zadbać o porządek w miejscowości.

Na jej czele stanął Stefan Żeromski.

Wśród jego zastępców znaleźli się Franciszek Pawlica – prezes Związku Górali, Mariusz Zaruski – legionista, taternik i organizator ratownictwa górskiego, oraz Wincenty Szymborski – działacz narodowy, ojciec przyszłej noblistki Wisławy Szymborskiej.

Było to porozumienie ludzi o różnych poglądach, których łączył jeden cel: wolna Polska.

31 października – Austriacy tracą Zakopane

Rzczpospolita Zakopiańska uroczystości niepodległościowe

Przez następne kilkanaście dni przygotowywano się do przejęcia władzy.

W Zakopanem znajdował się garnizon austro-węgierski, a także liczni wojskowi przebywający na leczeniu. Wśród nich byli polscy oficerowie służący dotąd w armii cesarskiej.

Grupa oficerów pod dowództwem kapitana Mariana Bolesławowicza utworzyła tajny Komitet Oficerski. Przygotowano plan rozbrojenia wojsk wiernych Austrii.

31 października 1918 roku plan został zrealizowany.

Polscy wojskowi opanowali wartownię, magazyn broni i amunicji, a następnie przejęli kontrolę nad żandarmerią, pocztą i dworcem kolejowym.

Wszystko odbyło się praktycznie bez rozlewu krwi.

To był moment przełomowy.

Zakopane przestało podlegać władzy austriackiej. Polscy żołnierze przejęli służbę wartowniczą, a miejscowi działacze rozpoczęli organizowanie własnej administracji.

Co ciekawe, przewrót wojskowy w Zakopanem nastąpił kilka godzin przed podobnymi wydarzeniami w Krakowie.

W ten sposób pod Giewontem pojawił się jeden z pierwszych rzeczywiście wolnych skrawków odradzającej się Polski.

Stefan Żeromski prezydentem. To nie żart!

Stefan Żeromski przezydentem Rzeczpospolitej Zakopiańskiej

31 października polscy oficerowie udali się do Stefana Żeromskiego, który przebywał w willi „Władysławka” na Kasprusiach.

Złożyli meldunek o przejęciu garnizonu i oddali się pod rozkazy polskiej władzy cywilnej.

Następnego dnia, 1 listopada, Organizacja Narodowa przekształciła się w Radę Narodową, sprawującą tymczasową władzę w Zakopanem.

Na jej czele stanął Żeromski, nazywany prezydentem Rzeczpospolitej Zakopiańskiej.

Tak, ten sam Stefan Żeromski, którego znamy z „Syzyfowych prac”, „Ludzi bezdomnych” czy „Przedwiośnia”.

Pisarz stał się na kilkanaście dni przywódcą lokalnej polskiej władzy.

Nie był oczywiście prezydentem osobnego, uznanego międzynarodowo państwa. Określenie „Rzeczpospolita Zakopiańska” odnosi się do krótkotrwałego ośrodka polskiej władzy, który powstał w chwili rozpadu Austro-Węgier.

Jego celem nie było odłączenie Zakopanego od Polski.

Wręcz przeciwnie – chodziło o jak najszybsze włączenie miejscowości do wolnej i zjednoczonej ojczyzny.

2 listopada 1918 roku – historyczna przysięga na zakopiańskim Rynku

Jednym z najbardziej symbolicznych momentów istnienia Rzeczpospolitej Zakopiańskiej był 2 listopada.

Na ówczesnym Rynku, czyli dzisiejszym placu Niepodległości, przed Pomnikiem Grunwaldzkim z popiersiem króla Władysława Jagiełły, odbyła się uroczystość zaprzysiężenia.

Żołnierze, często jeszcze w austro-węgierskich mundurach, występowali już jako wojsko polskie. Nosili biało-amarantowe kokardy, symbolizujące narodowe barwy.

Stefan Żeromski odebrał przysięgę na wierność Polsce od przedstawicieli wojska oraz miejscowych instytucji.

Ślubowali między innymi przedstawiciele władz gminnych, szkół, poczty, kolei, żandarmerii i społeczności żydowskiej.

Według relacji historyka Lesława Dalla tekst przysięgi wojskowej Żeromski napisał samodzielnie, ponieważ nie było jeszcze gotowej, powszechnie obowiązującej roty.

Wydarzenie zostało uwiecznione na autentycznej fotografii zachowanej w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego.

Można na niej zobaczyć fragment rzeczywistości sprzed ponad stu lat: ludzi, którzy właśnie stali się obywatelami wolnej Polski.

I wszystko to działo się dziewięć dni przed datą, którą dzisiaj obchodzimy jako Narodowe Święto Niepodległości.

Rzeczpospolita Zakopiańska miała nawet własną wyprawę wojskową

To jedna z mniej znanych historii.

Nowe władze Zakopanego nie ograniczyły działalności do samej miejscowości. W pierwszych dniach listopada polskie oddziały podjęły działania na Orawie, gdzie trwał spór o przynależność państwową terenów zamieszkanych również przez ludność polskojęzyczną.

Ważną rolę odegrał Mariusz Zaruski, jeden z przywódców zakopiańskiego ruchu niepodległościowego.

Na początku listopada polscy żołnierze wkroczyli do części orawskich miejscowości, w tym Suchej Góry i Głodówki.

Była to demonstracja polskich aspiracji terytorialnych wobec obszarów należących wcześniej do Królestwa Węgier.

Nie oznaczało to jednak, że Rzeczpospolita Zakopiańska samodzielnie i ostatecznie ustaliła granice Polski. Spór o Orawę oraz Spisz trwał jeszcze po zakończeniu wojny, a granice uregulowano dopiero później.

Koniec niezwykłej republiki

11 listopada 1918 roku, gdy Józef Piłsudski przejmował w Warszawie władzę wojskową, Rzeczpospolita Zakopiańska działała już od kilkunastu dni.

Jej istnienie dobiegało jednak końca.

16 listopada Rada Narodowa w Zakopanem zakończyła swoją działalność, podporządkowując się Polskiej Komisji Likwidacyjnej w Krakowie, która organizowała polską administrację na terenach dawnego zaboru austriackiego.

Nie był to upadek państwa ani klęska zakopiańskich niepodległościowców.

Przeciwnie. Osiągnęli to, do czego od początku dążyli.

Zakopane stało się częścią odradzającej się Polski.

Pięć ciekawostek o Rzeczpospolitej Zakopiańskiej

1. Jej prezydent był pisarzem, a nie zawodowym politykiem. Stefan Żeromski został wybrany dzięki swojemu autorytetowi społecznemu, mimo różnic politycznych między organizatorami.

2. Zakopane wyzwoliło się wcześniej niż Kraków. Rozbrojenie miejscowego garnizonu 31 października nastąpiło kilka godzin przed krakowskim przewrotem wojskowym.

3. Przyszły ojciec noblistki współtworzył zakopiańskie władze. Wincenty Szymborski, ojciec Wisławy Szymborskiej, był jednym z zastępców Żeromskiego.

4. Władze nowej Rzeczpospolitej współtworzyli górale. Ważną postacią był Franciszek Pawlica, stojący na czele Związku Górali. Wydarzenia te nie były więc wyłącznie przedsięwzięciem przyjezdnych literatów i inteligencji.

5. Historyczna przysięga odbyła się w miejscu, które istnieje do dziś. Dzisiejszy plac Niepodległości był świadkiem wydarzeń z 2 listopada 1918 roku. Spacerując tamtędy, przechodzimy przez jedno z miejsc narodzin polskiej państwowości po zaborach.

Najpierw wolność pod Giewontem

Historia Rzeczpospolitej Zakopiańskiej przypomina, że niepodległość Polski nie wydarzyła się jednego dnia i nie była dziełem tylko kilku wielkich nazwisk.

Rodząca się Polska powstawała również w małych miejscowościach, dzięki decyzjom lokalnych społeczności, żołnierzy, urzędników i ludzi gotowych wziąć odpowiedzialność za własne otoczenie.

Zakopane odegrało w tym procesie wyjątkową rolę.

Nie trzeba było tutaj wielkiej bitwy ani setek ofiar, żeby dokonać czegoś niezwykłego.

Wystarczyły odwaga, organizacja, porozumienie ponad podziałami i przekonanie, że Polska powinna być wolna.

Rzeczpospolita Zakopiańska przetrwała zaledwie kilkanaście dni, ale zostawiła po sobie historię, o której zdecydowanie warto pamiętać.

Bo zanim cała Polska świętowała niepodległość 11 listopada, w Zakopanem polskie władze już działały.

Historia Rzeczpospolitej Zakopiańskiej to jedna z tych opowieści, o których warto przypominać. Nie tylko przy okazji 11 listopada.

Z tej fascynacji historią Podhala powstał również autorski projekt koszulki „Rzeczpospolita Zakopiańska 1918” marki Tatra Art. To nasz sposób na przypomnienie wydarzeń sprzed ponad stu lat – poprzez grafikę inspirowaną symboliką Zakopanego i odzyskania niepodległości.

Bo historię można nie tylko poznawać. Można ją również nosić -> zakupy: https://www.tatraart.com/tatra-art-historia

Koszulka męska Rzeczpospolita Zakopiańska

Źródła historyczne:


Cepry w Zakopanem – historie spod Giewontu, których nie znajdziecie w zwykłym przewodniku.

Komentarze do wpisu (0)

Napisz komentarz